پرسش
السلامعلیکمورحمتاللهوبرکاته!
شیخ بزرگوار! در نزدم سوالی است و آن اینکه: وقتی زنان به اماکن عامه میروند و رویسری مکیاج بر رویهای خود میاندازند، آیان این زنان در تحت اصطلاح تبرج داخل میشوند؟ معنای انوثیت در شریعت چیست؟
پاسخ
وعلیکمالسلامورحمتاللهوبرکاته!
دقیقاً هر دو سوال یک مسأله است؛ به همین دلیل، برای هر دو سوال یک جواب میدهم. قبلاً در خصوص مسألۀ تبرج چندین جواب داده بودیم که یکی از آن جوابها؛ یعنی جواب 9 اکتبر2016م را نقل میکنم و إنشاءالله همین جواب کفایت خواهد کرد.
قبل از وارد شدن در تفصیل سوالهایتان بعض موارد را در خصوص این مسأله بیان میکنم که در باب نظر به سوی زن در کتاب نظام اجتماعی به تفصیل بیان شده و در اینجا بعضی از موارد برجسته آن را نقل میکنم:
بیرون شدن زن در حیات عامه لازم است که به لباس شرعی مشتمل بر جلباب، پوشیدن عورت و عدم تبرج باشد.
تمام بدن زن به استثنای روی و کفهای دست، عورت است و کشف عورت زن حرام است که این مسأله به جلب توجه نظر مقید نمیباشد؛ یعنی برابر است که نظر بر عورت زن جلب شود و یا نشود، کشف عورت برای زن حرام است.
تبرج در لغت ظاهر ساختن زینت زن برای مردان است. در لسانالعرب آمده است: تبرج عبارت از ظاهر نمودن زینت زن برای اجانب و بیگانهگان است که این صفت مذموم بوده؛ اما برای شوهر حرام و مذموم نمیباشد. در قاموسالمحیط آمده است (تبرجت)؛ یعنی زن زینت خود را برای مردان ظاهر ساخت... . در مختارالصحاح آمده است: تبرج عبارت از ظاهر ساختن زینت زن و زیباییاش برای مردان است. در مقاییساللغه آمده است: تبرج به معنی ظاهر ساختن است. تبرج ظاهر نمودن زیباییهای زن که از کلمۀ "اظهار" و کلمۀ "بروز و ظهور" فهیمده میشود؛ یعنی تبرج لازم دارد که زینت زن، توجه را جلب نماید؛ مثل اینکه زینت برای مرد به نمایش گذاشته شود و به این ترتیب معنی شرعی نیز از همین معنی لغوی فرق نمیکند. الله سبحانه و تعالی فرموده است:
﴿وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ﴾
(النور: 31)
ترجمه: نباید پاهای خود را طوری به زمین بزنند که آنچه از زینتشان پوشیده است، دانسته شود.
بناءً نباید زن پای خود را به شدت بر زمین بزند تا صدای خلخال بیرون شود و مرد بداند که زن زینتاش را بر ساقش پوشیده است. تبرج لغتاً و شرعاً عبارت از آشکار شدن زینت زن است که مورد دید قرار گرفته؛ نه مجرد زینت.
به این ترتیب، تبرج عبارت از زینت آشکاری است که در معرض دیدگاه اجنبی قرار گرفته و این مسأله از کشف عورت فرق میکند؛ چون کشف عورت حرام بوده خواه در معرض دیدگاه قرار گیرد و یا نگیرد؛ بناءً تبرج تنها نفس زینت را شامل نمیشود؛ البته باید بدانیم که یکی زینت عادی است که مورد جلب نظر دیگران قرار نمیگیرد و این زینت برای زنان جائز بوده و دیگری زینتی است که نظر دیگران را جلب میکند که همین زینت به نام تبرج یاد شده و تبرج حرام است که میتوان گفت، تبرج به دو صورت تحقق مییابد:
زینت زن بر جزء مباح جسم آن؛ یعنی عضویکه پوشیدن آن عورت نیست؛ مثلا: کفهای دست، روی و لباسها و این در صورتی است که نظر دیگران را به خود جلب کند.
زینت زن بر غیر جزء مباح بدون اینکه کشف عورت صورت گیرد؛ مثل اینکه زن ساق خود را با پوشیدن خلخال و یا با پوشیدن دستبند معینی دست خود را زینت بخشد؛ اما ساق و بند دست آن پوشیده باشد، در این صورت وقتی زن پای و یا دست خود را طوری حرکت دهد که مرد متوجه شود که بر پای زن و یا دست آن زینت است، این حالت واقعیت تبرج را به نمایش میگذارد؛ اگرچه ساق و بند دست زن پوشیده باشد.
اما زینت بر عضو مباح بدن زن و یا بر لباس آن اگر نظر را با خود جلب میکرد تبرج و حرام است؛ پس مفهوم جلب توجه نظر این است که زینت در قسمتی از بدن به صورت غیر حالت عادی باشد؛ یعنی طوری باشد که این زینت نظر مردان را به انوثت زن جلب کند و مفهوم اینکه نظر را جلب نکند؛ یعنی اینکه وقتی زن از کنار مرد میگذرد قسمت انوثیت زن به ذهن مرد خطور نکند که این مسأله در تحقیق مناط داخل میشود. فهم این مسأله را سخت نمیدانم؛ چون ذکورت و انوثت در نزد مرد و زن موجود و بسیار آسان است که این واقعیت را مرد و زن درک کنند و بدانند که آیا زینت، نظر را جلب میکند و یا نمیکند؟ مخصوصاً زن؛ چون زن میداند که آیا زینت آن عادی است و یا غیر عادی؟ آیا نظر مردان را به خود جلب میکند و یا خیر؟
اما زینت بر عضو غیر مباح بدون اینکه کشف عورت صورت گیرد؛ مثل آن است که زن بر ساق خود خلخال بگذارد و بعداً پای خود را در حال رفتارش به زمین بزند تا صدای خلخال به گوش مردان رسیده و مرد بداند که در اینجا در پای زن زینت است که این واقعیت نیز تبرج بوده و حرام است یا اینکه زن بر بند دست خود زینت قرار دهد و دستبندی بر دست خود کند و بعداً دست خود را حرکت داده تا مرد بداند که زینتی بر دست زن است، این هم تبرج و حرام میباشد؛ اگرچه ساق و بند دست زن در این حالت پوشیده باشد.
بعد از ذکر مطالب فوق، حالا به جزئیات جواب سوالاتتان میپردازم:
در مورد زینت زنان نسبت به انگشتریکه بر دستانشان میپوشند باید گفت، در صورتیکه انگشتر به صورت عادی باشد نظر را به خود جلب نمیکند؛ ولی بعضی اوقات زن انگشتری مجللی میپوشد که جلا و یا صدای از خود به جا میگذارد و یا تحریککننده باشد، در این صورت نظر را جلب کرده و این حرام است و یا اینکه زن گوشواره و مانند آن را پوشیده که نظر را جلب کند.
اما گذاشتن گردنبند بیرون از جلباب خواه نظر را جلب کند و خواه نکند جائز نیست؛ زیرا اصل در جلباب این است که زینت داخلی را بر عورت بپوشاند، این هم معلوم است که گردنبند زینت گردن و خود گردن عورت است و لازم است که عورت در زیر جلباب پوشیده باشد؛ وقتی زنی خواست که گردنبندی را برگردنش بپوشد باید در زیر جلباب قرار دهد.
اما دستبندها بر بازو و یا بند دست در صورتیکه زن بازو و بند دست خود را حرکت میداد که صدای دستبندها به گوش میرسید و دانسته میشد که بر بازو و بند دست آن زینت است؛ پس در این حالت تبرج بوده، جائز نمیباشد.
جلباب لباسی است که زینت و لباس داخلی زن را میپوشاند؛ یعنی خود جلباب محل زینت نیست؛ بناءً زینت و آراستگی زن بالای جلباب جائز نیست.
زن سرمه را بر چشماناش بکشد نظر را جلب نمیکند؛ زیرا این سرمه در داخل چشم است؛ درحالیکه اگر زن رنگ را بر چشم و یا در قسمت بالای چشماش قرار دهد نظر را جلب میکند.
همچنان اگر زن پوست صورتاش را پاک ساخت و چرک دور شد و یا جوشدانهها بر صورتاش بود که با پاک نمودن روی، زیبایی رویش ظاهر شد؛ اما این حالت عادی روی بود، نظر را جلب نمیکند؛ اما در صورتیکه رنگ را بر روی خود قرار داد در آن صورت نظر را جلب میکند، بدون شک محل سکونت زن در قسمت جلب نظر متفاوت است؛ مانند: زندگی کردن در قریه و در شهر. مهم در مسأله این است زینتیکه به صورت غیر عادی بوده و در منطقۀ بود که نظر را جلب مینمود در این صورت این زینت تبرج است.
در پایان باید گفت: عادتاً زن میداند که آیا زینتاش توجۀ مردان را جلب میکند و یا خیر؟ یعنی درک و شناخت زینتیکه نظر را جلب کند و یا نکند دشوار نیست، زنان با احساسشان این مسأله را درک میکنند. به هر صورت، زن مسلمان با تقوی تنها از حرام پرهیز نمیکند؛ بلکه از آنچه در آن شبهه است نیز پرهیز میکند. بعضی از صحابه از انواع مباحات دوری میکردند؛ چون خیلی از مباحات هستند که هممرز و نزدیک حرام هستند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرموده است:
«لَا يَبْلُغُ العَبْدُ أَنْ يَكُونَ مِنَ المُتَّقِينَ حَتَّى يَدَعَ مَا لَا بَأْسَ بِهِ حَذَراً لِمَا بِهِ البَأْسُ»
ترجمه: بنده از جملۀ متقین به حساب نمیآید؛ مگر اینکه بسیاری از مباحات را از ترس اینکه شاید ممنوع باشد، ترک میکند. (ترمذی این حدیث را تخریج کرده و گفته است این حدیث حسن است.)
امیدوارم که این برای جواب شما کفایت کند، الله سبحانه و تعالی از همه دانا و با حکمتتر است.
برادرتان عطاء ابن خلیل ابوالرشته
مترجم: مصطفی اسلام
