(ترجمه)

برخی از مردم می‌گویند: احساس می‌کنم انسان نیکوکاری هستم. هر چیزی را که درست می‌دانم انجام می‌دهم، خودم را جای دیگران قرار می‌دهم و از کارهایی که باعث آسیب یا ناراحتی آنان می‌شود دوری می‌کنم. آیا همین کافی نیست؟ چرا باید در زندگی‌ام به احکام اسلام پایبند باشم؟ از دیدگاه شرعی، بندگی الله سبحانه و تعالی بر اساس احساسات و خواسته‌های ما استوار نیست؛ بلکه بر چیزی استوار است که الله سبحانه و تعالی به آن فرمان داده است. الله تعالی ما را از این‌که گمان کنیم کار نیکی انجام می‌دهیم، در حالی که چنین نیست، برحذر داشته است. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید:

﴿قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا(۱۰۳) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا﴾. {کهف:  ۱۰۳-۱۰۴}

ترجمه: بگو: آیا شما را از زیانکارترین مردم از لحاظ اعمال آگاه سازیم؟ آنان کسانی‌اند که تلاش‌شان در زندگی دنیا تباه شده است، در حالی که گمان می‌کنند کار نیکی انجام می‌دهند.

این آیه کریمه مفهومی عام دارد و شامل هر کسی می‌شود که به شیوه‌ای الله سبحانه و تعالی را عبادت کند که نزد او پذیرفته نیست. ممکن است ما احساس کنیم که بر حق هستیم؛ اما اگر اعمال ما مطابق با آن چیزی نباشد که الله سبحانه و تعالی و رسول الله صلی الله علیه و سلم مقرر کرده‌، در شمار زیانکاران قرار خواهیم گرفت. برای این‌که وارد بهشت شویم، باید مطابق چیزی عمل کنیم که الله سبحانه و تعالی برای ما برگزیده است، نه مطابق چیزی که خود برای خویشتن انتخاب کرده‌ایم. از همین‌رو، ما مسلمانان دیدگاه غربیِ سکولار را نمی‌پذیریم؛ دیدگاهی که انسان‌ها را تعیین‌کننده اخلاق و رفتار قرار می‌دهد و به آنان اجازه می‌دهد هر آنچه را بخواهند انجام دهند.

باید توجه داشته باشیم که احساسات انسان گاهی می‌تواند گمراه‌ کننده باشد. الله سبحانه و تعالی ما را از پیروی خواهش‌های نفسانی برحذر داشته است؛ تا مبادا این خواهش‌ها ما را از حق دور سازند. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید:

﴿وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ﴾ [ مائده: ۴۹]

ترجمه: و میان آنان بر اساس چیزی داوری کن که الله نازل کرده است و از خواسته‌های ایشان پیروی مکن.

الله سبحانه و تعالی کسی را که از خواهش‌های دنیوی خویش پیروی می‌کند، چنان توصیف کرده که گویا هوای نفس خود را معبود خویش قرار داده است و بیان فرموده که این کار با هدایت یافتن در تضاد است. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید:

﴿أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً فَمَن يَهْدِيهِ مِن بَعْدِ اللَّهِ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ﴾ [ جاثیه: ۲۳]

ترجمه: آیا دیده‌ای کسی را که هوای نفس خود را معبود خویش قرار داده است، و الله با آگاهی او را گمراه ساخته، بر گوش و دلش مهر نهاده و بر دیده‌اش پرده‌ای قرار داده است؟ پس چه کسی بعد از الله او را هدایت می‌کند؟ آیا پند نمی‌گیرید؟

پس نباید از کسانی باشیم که از خواهش‌های نفسانی خود پیروی می‌کنند و نباید هر چیزی را که نفس ما بدان گرایش دارد، لزوماً خیر بدانیم؛ چنان‌که هر چیزی را که از آن خوش‌مان نمی‌آید یا در انجام آن احساس سختی می‌کنیم، حتماً نادرست نپنداریم؛ بلکه لازم است خود را بر اساس فرمان‌ها و نهی‌های اسلام مورد محاسبه قرار دهیم. باید به یاد داشته باشیم که وحی الهی باید احساسات و اعمال ما را تحت کنترل و تنظیم خویش قرار دهد. رسول الله صلی الله علیه و سلم از پیروی خواهش‌های نفسانی برحذر داشته و بیان فرموده است که امید بستن به رحمت الله سبحانه و تعالی بدون عمل، چیزی جز آرزوی بی‌اساس نیست. از ابویعلی شداد بن اوس رضی الله عنه روایت شده است که رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمودند:

«الْكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِمَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالْعَاجِزُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَوَاهَا، ثُمَّ تَمَنَّى عَلَى اللَّهِ».

ترجمه: زیرک و خردمند کسی است که نفس خود را محاسبه کند و برای پس از مرگ عمل نماید؛ و ناتوان کسی است که از خواهش نفس خود پیروی کند، سپس از الله سبحانه و تعالی آرزو داشته باشد.

پس انسان عاقل کسی است که خود را بر اساس معیارهای اسلام محاسبه می‌کند و برای رسیدن به کامیابی در زندگی آخرت تلاش می‌ورزد. افزون بر این، باید دانست که احساسات و گرایش‌های ما هرقدر که شناخت ما از اسلام بیشتر شود و به آن عمل کنیم، تغییر می‌کند. چه ‌بسا انسان در آغاز، نماز خواندن یا پوشیدن حجاب را دوست نداشته باشد؛ اما با افزایش دانش دینی و ممارست در عمل، احساس او دگرگون شود. علم و عمل، انسان را نیرومند می‌سازند و او را از پیروی خواهش نفس به سوی فرمان‌ برداری از الله سبحانه و تعالی منتقل می‌کنند. مسلمانان کسانی‌اند که از فرمان‌های الله سبحانه و تعالی پیروی می‌کنند، هرچند هنگام انجام آن‌ها احساس دشواری داشته باشند؛ اما مؤمنان کسانی‌اند که با رضایت و خشنودی اطاعت می‌نمایند. الله سبحانه و تعالی می‌فرماید:

﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً﴾ [نساء: ۶۵]

ترجمه: اما نه! به پروردگارت سوگند که آنان مؤمن نخواهند بود، مگر این‌ که در اختلافات خود تو را داور قرار دهند؛ سپس از داوری‌ای که تو کرده‌ای در دل‌های‌شان هیچ ناراحتی و تنگی نیابند و کاملاً تسلیم شوند.

 رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمودند:

«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يَكُونَ هَوَاهُ تَبَعاً لِمَا جِئْتُ بِهِ»

ترجمه: هیچ‌یک از شما ایمان کامل نمی‌آورد، تا این‌که خواسته و میل او تابع چیزی باشد که من آورده‌ام.

بنابراین، از دیدگاه شرعی، انسان صالح کسی است که از الله سبحانه و تعالی فرمان‌برداری می‌کند و تلاش می‌نماید کارهایی را انجام دهد که مورد پسند و رضایت او است.

نویسنده: مصعب عمير

مترجم: پارسا امیدی